Kimyoviy bogʻlanishning qanday turlari bor?
Kimyoviy bogʻlanishlar elektronlarning qanday taqsimlanishiga qarab ajratiladi. Bu simulyator toʻrt turni koʻrsatadi:
| Bogʻlanish | Elektronlar | Qaysi atomlar orasida | Misollar |
|---|---|---|---|
| Kovalent qutbsiz | Elektron juft teng boʻlinadi | Bir xil metallmasning atomlari | H2, Cl2, O2, N2 |
| Kovalent qutbli | Elektron juft bir atom tomon siljigan | Turli metallmaslarning atomlari | HCl, HF, H2O |
| Ion | Elektronlar toʻliq oʻtadi | Metall va metallmas | NaCl, MgO, KF |
| Metall | Ozod boʻladi va barcha ionlar uchun umumiy boʻladi | Metall atomlari | Cu |
Kovalent bogʻlanishda atomlar nechta elektron juftini boʻlishishini tashqi qavatda nechta elektron yetishmasligi koʻrsatadi. Cl2 da har bir xlor atomiga 1 ta elektron yetishmaydi, shuning uchun oddiy bogʻ hosil boʻladi. O2 da 2 ta yetishmaydi, shuning uchun qoʻsh bogʻ, N2 da 3 ta yetishmaydi, shuning uchun uch bogʻ hosil boʻladi.
Elektromanfiyliklar farqiga qarab bogʻlanish turini qanday aniqlash mumkin
Elektromanfiylik (EM) — atomning umumiy elektron juftini oʻziga tortish qobiliyati. Ikki atomning EM farqiga qarab bogʻlanish turini aniqlash mumkin:
| Farq | Bogʻlanish | Misol |
|---|---|---|
| 0–0.4 | Kovalent qutbsiz | H–H: 2.1 − 2.1 = 0 |
| 0.4–2.0 | Kovalent qutbli | H–Cl: 3.0 − 2.1 = 0.9 |
| 2.0 dan katta | Ion | Na–Cl: 3.0 − 0.9 = 2.1 |
Farq chegarasi shartli, baʼzi kitoblarda 1.7 deb koʻrsatiladi. Qutbli bogʻlanishda EM katta atom ozgina manfiy zaryad (δ⁻), ikkinchi atom esa ozgina musbat zaryad (δ⁺) oladi.
Bogʻlanishni Nalukh chem ilovasida oʻzingiz hosil qiling
Atomlarni sudrab bir-biriga yaqinlashtiring, kovalent va ion bogʻlanish hosil qiling va metallning elektron dengizini yarating. Bu simulyator toʻliq paketga kiradi. Yuklab olish bepul, roʻyxatdan oʻtmasdan 2 ta boʻlim va 5 ta simulyator ochiq.
Simulyatordan qanday foydalanish kerak?
- Yuqori qatordagi tugmalar bilan bogʻlanish turini tanlang: Qutbsiz kovalent, Qutbli kovalent, Ion, Metall.
- Pastdagi qatordan formulani tanlang. Metall boʻlimida bu qator yoʻq.
- Chap atomni oʻng atomga sudrab boring va qoʻyib yuboring. Atomlar yetarlicha yaqin boʻlsa, bogʻlanish hosil boʻladi, uzoq boʻlsa, yana sudrang. H2O uchun ikkita vodorod atomini alohida-alohida sudrang.
- Kovalent boʻlimlarda koʻk nuqta — oʻng atomning elektroni, qizil xoch — siz sudragan atomning elektroni. Har bir atom ostida EM qiymati yozilgan.
- Metall boʻlimida 12 ta Cu atomining ustiga birma-bir bosing. Siz bosgan atom Cu+ ioniga aylanadi, uning elektroni esa erkin harakatlana boshlaydi.
- Pastki qatorda maslahat paydo boʻladi, bogʻlanish hosil boʻlgach esa xulosa chiqadi. Sarlavhaning oʻng tomonidagi strelkali dumaloq tugma bu ekranni qaytadan boshlaydi.
Bu yerda EM yaxlitlangan qiymatlarda berilgan (ftor 4.0, vodorod 2.1). Aniqroq qiymatlarni davriy qonuniyatlar haqidagi yoʻriqnomadan koʻring.
Simulyator uchun topshiriqlar
- Qutbli kovalent boʻlimida atomlar ostidagi sonlarga qarab HCl va HF uchun EM farqini hisoblang. Qaysi bogʻlanish qutbliroq? Javob: 0.9 va 1.9, HF dagi bogʻlanish qutbliroq.
- Qutbsiz kovalent boʻlimida H2, O2, N2 ni yigʻing va elektron juftlar sonini solishtiring. Javob: 1, 2 va 3 juft, yaʼni 2, 4 va 6 ta elektron.
- Ion boʻlimida NaCl va MgO da nechta elektron oʻtadi? Javob: 1 va 2.
- Metall boʻlimida Cu atomlariga bosing. Pastki qator qachon oʻzgaradi? Javob: 12 ta atomning hammasiga bosganingizdan keyin.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- HF dagi bogʻlanishni ion deb hisoblash. Farq 1.9 — katta, lekin 2.0 dan kichik. Ikki metallmasning atomlari elektron juftni boʻlishadi, shuning uchun bogʻlanish kovalent qutbli.
- Qutbli bogʻlanishda elektron boshqa atomga oʻtadi deb oʻylash. Elektron juft bir atomga yaqinlashadi, lekin ikkala atom uchun umumiy boʻlib qoladi. Toʻliq oʻtsa, bogʻlanish ion boʻlardi.
Har bir tur haqida batafsil ion bogʻlanish va metall bogʻlanish yoʻriqnomalarida oʻqing.
