Elektron konfiguratsiya nima?
Elektron konfiguratsiya — atomning har bir energetik qavati va qavatchasida nechta elektron borligini koʻrsatadigan yozuv. Natriyning konfiguratsiyasi shunday yoziladi: 1s²2s²2p⁶3s¹. Birinchi son — qavat raqami, harf — qavatcha, yuqoridagi son — undagi elektronlar soni. Yuqoridagi sonlar yigʻindisi (2 + 2 + 6 + 1 = 11) atomdagi elektronlarning umumiy soniga teng.
| Qavatcha | Orbitallar soni | Elektronlarning eng koʻp soni |
|---|---|---|
| s | 1 | 2 |
| p | 3 | 6 |
| d | 5 | 10 |
| f | 7 | 14 |
Bu simulyator 1s dan 4s gacha boʻlgan qavatchalarni koʻrsatadi. Dastlabki 20 ta elementda elektronlar d va f qavatchalarga tushmaydi.
Orbitallarni toʻldirishning uchta qoidasi
- Eng kam energiya prinsipi (Aufbau prinsipi): elektronlar orbitallarni energiyasi eng past orbitaldan boshlab toʻldiradi: 1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d.
- Pauli prinsipi: bitta orbitalda ikkitadan ortiq elektron boʻlmaydi, ularning spinlari esa qarama-qarshi (↑↓).
- Hund qoidasi: energiyasi bir xil orbitallarda elektronlar avval bittadan joylashadi, keyin juft hosil qiladi.
Kaliy va kalsiyda 19- va 20-elektronlar 3d ga emas, 4s ga tushadi, chunki 4s ning energiyasi 3d nikidan past.
Qisqa yozuvda ichki elektronlar oʻrniga oldingi inert gazning belgisi yoziladi: natriy [Ne]3s¹, kaliy [Ar]4s¹.
![Nalukh chem ilovasidagi «Elektron konfiguratsiya» simulyatori: natriy, Z = 11, energetik diagramma, 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹, qisqa yozuv [Ne]3s¹](/assets/shots/sims/electron-config-uz.webp)
Orbitallarning toʻlishini Nalukh chem ilovasida koʻring
Elementni tanlang va energetik diagramma bilan toʻliq hamda qisqa yozuvni solishtiring. Bu simulyator toʻliq paketga kiradi. Yuklab olish bepul, roʻyxatdan oʻtmasdan 2 ta boʻlim va 5 ta simulyator ochiq.
Simulyatordan qanday foydalanish kerak?
- Simulyator natriydan boshlanadi. Pastdagi ELEMENT blokida − va + tugmalari bilan tartib raqami 1 dan 20 gacha boʻlgan elementni tanlang.
- Chapdagi diagrammada har bir kvadrat katak — bitta orbital, har bir strelka — bitta elektron. ENERGIYA oʻqi boʻyicha yuqoriga chiqqan sari energiya ortadi.
- Oʻng panelda elementning nomi, elektronlar soni, toʻliq yozuv va QISQA YOZUV paydo boʻladi.
- Telefonda panelni pastga aylantiring: QAVATLAR BOʻYICHA ELEKTRONLAR blokida har bir qavatdagi elektronlar soni koʻrinadi. Natriyda 2, 8, 1.
- Ekran sarlavhasidagi sariq tugma vodorodga qaytaradi.
Simulyator uchun topshiriqlar
- + tugmasi bilan azotdan kislorodga oʻting. 2p da nima oʻzgaradi? Javob: azotda uchta katakning har birida bittadan ↑ bor, kislorodda esa birinchi katakka ↓ qoʻshilib, juft hosil boʻladi.
- Argondan kaliyga oʻting. 19-elektron qayerga tushadi? Javob: 4s ga, qisqa yozuvi [Ar]4s¹.
- Ftor va xlorning qisqa yozuvlarini solishtiring. Javob: [He]2s²2p⁵ va [Ne]3s²3p⁵. Ikkalasining tashqi qavatida 7 tadan elektron bor, shuning uchun ular bir guruhda turadi.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Hund qoidasini unutish. Kislorodning 2p⁴ qavatchasini ↑↓ ↑↓ deb chizish xato. Toʻgʻrisi ↑↓ ↑ ↑.
- Yuqoridagi sonlarni tekshirmaslik. Yozuvni tugatgach, yuqoridagi sonlarni qoʻshing va yigʻindini atomning tartib raqami bilan solishtiring.
- Notoʻgʻri inert gazni olish. Shu elementdan oldin turgan inert gazni oling: xlor uchun [Ne], kaliy uchun [Ar].
Tashqi qavatdagi elektronlar soni elementning jadvaldagi oʻrnini koʻrsatadi. Bu bogʻliqlikni davr va guruhlar haqidagi yoʻriqnomadan koʻring.
