Atom modeli nima uchun oʻzgargan?
Atomni koʻz bilan koʻrib boʻlmaydi, shuning uchun olimlar tajriba natijalarini tushuntiradigan modellar yaratadi. Yangi natija eski modelga mos kelmasa, model tuzatiladi. 1803–1913-yillarda shunday qilib toʻrtta har xil model paydo boʻlgan.
| Model | Yil | Asosiy gʻoya | Kamchiligi |
|---|---|---|---|
| Dalton | 1803 | Atom — boʻlinmas qattiq shar | Atom ichida elektronlar va yadro borligini bilmagan |
| Tomson | 1897 | Elektronlar musbat zaryadlangan shar ichiga joylashgan («mayizli keks») | Musbat zaryad bitta yadroda toʻplanganini bilmagan |
| Rezerford | 1911 | Markazda kichik zich musbat yadro, uning atrofida elektronlar | Elektron nima uchun yadroga tushib ketmasligini tushuntirmagan |
| Bor | 1913 | Elektronlar aniq qavatlarda aylanadi | Koʻp elektronli atomlarga mos kelmaydi |
Qaysi kashfiyotlar atom modelini oʻzgartirgan?
- Tomson 1897-yilda elektronni kashf etdi, bu atomni boʻlish mumkinligini isbotladi. Oʻz modelini u 1904-yilda taklif qildi. Simulyatorda 1897-yil — elektron kashf etilgan yil.
- Rezerford rahbarligida oltin folga alfa-zarrachalar bilan bombardimon qilindi. Zarrachalarning koʻpchiligi toʻgʻri chiziq boʻylab oʻtib ketdi, lekin oz qismi katta burchakka ogʻdi, baʼzilari esa orqaga qaytdi. Tomson modeliga koʻra zarrachalar orqaga qaytmasligi kerak edi. Shuning uchun atomning katta qismi boʻsh, musbat zaryad va massa esa kichik yadroda toʻplangan, degan xulosa qilindi.
- Bor elektron faqat aniq energetik qavatlarda boʻla oladi, deb hisobladi. Elektron bir qavatdan boshqasiga oʻtganda maʼlum rangdagi yorugʻlik chiqadi. Shu bilan u vodorod nima uchun faqat maʼlum ranglarda nur chiqarishini tushuntirdi. Alanga rangi tajribasidagi ranglar ham shunga bogʻliq.
Hozir elektron aniq doiraviy orbita bilan emas, orbital bilan tasvirlanadi. Orbital — fazoning elektronni topish ehtimoli eng katta boʻlgan sohasi. Davomini elektron konfiguratsiya haqidagi yoʻriqnomadan koʻring.
Toʻrt modelni Nalukh chem ilovasida koʻring
Tugmalarni bosing va Daltondan Borgacha boʻlgan modellarni solishtiring. Bu simulyator toʻliq paketga kiradi. Yuklab olish bepul, roʻyxatdan oʻtmasdan 2 ta boʻlim va 5 ta simulyator ochiq.
Simulyatordan qanday foydalanish kerak?
- Simulyator Dalton modelidan boshlanadi.
- Modelni pastdagi tugmalar bilan tanlang: Dalton, Tomson, Rezerford, Bor. Tanlangan tugma sariq boʻladi.
- Yuqori qatorda olimning ismi va yili, uning ostida esa modelning bitta gapdagi asosiy gʻoyasi paydo boʻladi.
- Oʻrtadagi rasmga qarang. Koʻk sharchalar — elektronlar, toʻq sariq rang — musbat zaryad. Rezerford va Bor modellarida elektronlar yadro atrofida harakatlanadi.
Simulyator uchun topshiriqlar
- Toʻrt model orasidan yadrosi bor modellarni toping. Javob: Rezerford, Bor.
- Tomson va Rezerford modellarida musbat zaryad qayerda ekanini solishtiring. Javob: Tomsonda u butun shar boʻylab taqsimlangan, Rezerfordda markazdagi kichik yadroda toʻplangan.
- Bor modelida har bir qavatda nechta elektron chizilganini sanang. Javob: ichki qavatda 2 ta, tashqi qavatda 5 ta. Azot atomida elektronlar shunday joylashgan.
Tez-tez uchraydigan xatolar
- Bor modelini yakuniy deb hisoblash. U qavatlar haqida tasavvur beradi, lekin elektronning harakatini toʻliq tushuntirmaydi.
- Rasmdagi oʻlchamlarni haqiqiy deb olish. Yadro va elektronlar koʻrinishi uchun kattalashtirib chizilgan. Haqiqiy yadro atomdan koʻp ming marta kichik.
- Yillarni adashtirish. Dalton oʻz gʻoyasini 1803-yilda taqdim etgan, 1808-yilda esa kitobida nashr etgan, shuning uchun baʼzi manbalarda 1808-yil koʻrsatiladi.
