Атом моделі неге өзгерді?
Атомды көзбен көру мүмкін емес, сондықтан ғалымдар тәжірибе нәтижелерін түсіндіретін модельдер жасайды. Жаңа нәтиже ескі модельге сәйкес келмесе, модельді түзетеді. Осылай 1803–1913 жылдары төрт түрлі модель пайда болды.
| Модель | Жылы | Негізгі идея | Кемшілігі |
|---|---|---|---|
| Дальтон | 1803 | Атом — бөлінбейтін қатты шар | Атомның ішінде электрондар мен ядро бар екенін білмеді |
| Томсон | 1897 | Электрондар оң зарядталған шардың ішіне шашыраған («мейізді пудинг») | Оң заряд бір ядрода шоғырланғанын білмеді |
| Резерфорд | 1911 | Ортасында кішкентай тығыз оң ядро, оның айналасында электрондар | Электрон ядроға неге құламайтынын түсіндіре алмады |
| Бор | 1913 | Электрондар белгілі қабаттарда айналады | Көп электронды атомдарға жарамайды |
Қандай жаңалықтар атом моделін өзгертті?
- Томсон 1897 жылы электронды ашты, бұл атомның бөлінетінін дәлелдеді. Өз моделін ол 1904 жылы ұсынды. Симуляторда 1897 жыл — электрон ашылған жыл.
- Резерфордтың басшылығымен алтын фольганы альфа-бөлшектермен атқылады. Бөлшектердің көпшілігі түзу сызықпен өтіп кетті, бірақ аздаған бөлігі үлкен бұрышқа ауытқыды, кейбірі кері серпілді. Томсон моделі бойынша бөлшектер кері серпілмеуі керек еді. Сондықтан атомның көп бөлігі бос, ал оң заряд пен масса кішкентай ядрода шоғырланған деген қорытынды жасалды.
- Бор электрон тек белгілі энергетикалық деңгейлерде бола алады деп есептеді. Электрон бір деңгейден екіншісіне өткенде белгілі түсті жарық бөлінеді. Осылай ол сутек неге тек белгілі түстерде жарық шығаратынын түсіндірді. Жалынның боялу тәжірибесіндегі түстер де осымен байланысты.
Қазір электронды нақты дөңгелек орбитамен емес, орбитальмен сипаттайды. Орбиталь — электронды табу ықтималдығы ең жоғары болатын кеңістік аймағы. Жалғасын электрондық конфигурация нұсқаулығынан қара.
Төрт модельді Nalukh chem қосымшасынан қара
Батырмаларды басып, Дальтоннан Борға дейінгі модельдерді салыстыр. Бұл симулятор толық қолжетімділікке кіреді. Жүктеп алу тегін, тіркелусіз 2 бөлім мен 5 симулятор ашық.
Симуляторды қалай пайдалану керек?
- Симулятор Дальтон моделінен ашылады.
- Төменгі батырмалармен модельді таңда: Дальтон, Томсон, Резерфорд, Бор. Таңдалған батырма сары түске боялады.
- Жоғарғы жолда ғалымның аты мен жылы, олардың астында модельдің негізгі идеясы бір сөйлеммен көрсетіледі.
- Ортаңғы бөліктегі суретті қара. Көк шариктер — электрондар, қызғылт сары түс — оң заряд. Резерфорд және Бор модельдерінде электрондар ядроның айналасында қозғалады.
Симуляторға арналған тапсырмалар
- Төрт модельдің ішінен ядросы бар модельдерді тап. Жауабы: Резерфорд, Бор.
- Томсон және Резерфорд модельдерінде оң заряд қайда екенін салыстыр. Жауабы: Томсонда ол бүкіл шарға таралған, Резерфордта ортадағы кішкентай ядрода шоғырланған.
- Бор моделінде әр қабатта нешеден электрон салынғанын сана. Жауабы: ішкі қабатта 2, сыртқы қабатта 5. Азот атомында электрондар дәл осылай орналасады.
Жиі кездесетін қателер
- Бор моделін түпкілікті деп санау. Ол қабаттар туралы түсінік береді, бірақ электронның қозғалысын толық түсіндірмейді.
- Суреттегі өлшемдерді шын өлшем деп алу. Ядро мен электрондар көрінсін деп үлкейтіліп салынған. Нағыз ядро атомнан көп мың есе кіші.
- Жылдарды шатастыру. Дальтон өз идеясын 1803 жылы ұсынды, ал 1808 жылы кітабында жариялады, сондықтан кейбір дереккөздерде 1808 жыл көрсетілген.
