Modda nima?
Telefon, qimiz va siz nafas oladigan havo massaga ega va fazoda joy egallaydi. Bularning hammasi moddadan iborat.
Modda bilan jismni farqlay bilish kerak. Stakan — jism, u tayyorlangan shisha esa — modda. Mix — jism, temir esa — modda. Bitta moddadan koʻp xil jism yasash mumkin.
Modda nimadan tashkil topgan?
Barcha moddalar zarrachalardan tashkil topgan. Zarrachalar uch xil boʻladi:
| Zarracha | Nima | Misol |
|---|---|---|
| Atom | Elementning eng kichik zarrachasi | geliy He, temir Fe |
| Molekula | Oʻzaro bogʻlangan atomlar guruhi | suv H2O, kislorod O2 |
| Ion | Zaryadlangan atom yoki atomlar guruhi | osh tuzidagi Na+ va Cl− |
Zarrachalar juda kichik: 18 g suvda taxminan 6 × 10²³ ta molekula bor.
Tosh, suv va havoni kattalashtiring
Uch moddani tanlab, zarrachalarning joylashishi va harakatini solishtiring. Bu simulyator toʻliq kirish huquqiga kiradi. Yuklab olish bepul, roʻyxatdan oʻtmasdan 2 ta boʻlim va 5 ta simulyator ochiq.
Simulyatordan qanday foydalanish kerak?
- Pastdagi tugmalardan birini bosing: Tosh, Suv yoki Havo.
- Dumaloq lupa ichida zarrachalar paydo boʻladi. Tepada moddaning holati va zarrachalarning qisqacha tavsifi yoziladi.
- Uch moddani navbat bilan tanlab, zarrachalar orasidagi masofa va ularning harakatini solishtiring.
| Modda | Holati | Kattalashtirilganda |
|---|---|---|
| Tosh | qattiq | zarrachalar zich, qator-qator joylashgan va tebranadi |
| Suv | suyuq | zarrachalar bir-biriga yaqin, tartibsiz joylashgan va bir-birining yonidan sirpanib oʻtadi |
| Havo | gazsimon | zarrachalar kam, bir-biridan uzoqda va tez harakatlanadi |
Simulyator uchun topshiriqlar
- Tosh tugmasini bosib, bitta zarrachaga diqqat bilan qarang. Javob: zarracha oʻz joyini tark etmaydi, faqat tebranadi.
- Suv tugmasini bosing. Zarrachalar lupaning qaysi qismida toʻplanadi? Javob: pastki qismida, ular sirt hosil qiladi, yuqori qismi boʻsh qoladi.
- Havo tugmasini bosib, zarrachalarni sanang va toshniki bilan solishtiring. Javob: havoda taxminan 14 ta zarracha bir-biridan uzoqda harakatlanadi. Toshning zarrachalari bir necha barobar koʻp, ular orasida deyarli masofa yoʻq.
Simulyatordagi tasvir haqiqiy moddadan nimasi bilan farq qiladi?
- Tasvir — model. Haqiqiy lupa yoki oddiy mikroskop orqali zarrachalar koʻrinmaydi.
- Tosh va havo — aralashma. Tosh bir necha mineraldan, havo esa azot, kislorod va boshqa gazlardan iborat. Simulyatorda zarrachalar bir rangda chizilgan.
Zarrachalar haqida keng tarqalgan xato fikrlar
- Zarracha oʻzi qattiq yoki suyuq boʻladi. Holat — koʻp zarrachalarning umumiy xossasi. Muz, suv va bugʻning molekulalari bir xil.
- Gaz zarrachalari orasida havo bor. Havoning oʻzi ham shu zarrachalardan iborat. Zarrachalar orasida esa boʻsh joy bor.
- Qizdirilganda zarrachalar kattalashadi. Zarrachalar kattalashmaydi: ular tezroq harakatlanadi va orasidagi masofa oshadi.
Moddaning holatlari bir-biridan nimasi bilan farq qilishini uch agregat holat yoʻriqnomasida koʻring.
