
Иондорду аныктоо лабораториясы
Акысыз
Виртуалдык лаборатория: сапаттык реакциялардын жардамы менен белгисиз үлгүдө кайсы катиондор жана аниондор бар экенин аныкта.
Колдонулган темалар: Иондорду жана газдарды аныктоо
Кененирээк
«Үлгү А … Үлгү К» деген он белгисиз үлгү берилген, алар төрт реактив менен изилденет: жалындын боёлушу, натрий гидроксиди, барий хлориди жана күмүш нитраты. Чөкмө түшкөндөн кийин акыркы аныктоо үчүн ашыкча NaOH/NH₃, суюлтулган HCl, аммиак эритмеси кошулат, жана ар бир реакция үчүн дароо иондук теңдеме чыгат. Баары окуу китебиндеги схемаларга так ылайык — 1.4.2-сүрөт (катиондор) жана 1.4.3-сүрөт (аниондор); бардык үлгүлөрдү аныктаганда, упайларды жана каталардын санын көрөсүң.
🏷️Номенклатура лабораториясы
Бирикменин формуласын, аталышын жана айтылышын бирге үйрөн, тест менен өзүңдү текшер.
Колдонулган темалар: Оксиддер, Негиздер, Кислоталар, Туздар

Органикалык реакциялардын механизмдери
Окуу китебиндеги 61 органикалык реакция — кадам-кадамы менен: үзүлүүчү байланыштар кызыл, жаңы байланыштар жашыл пунктир, электрондордун жылышы ийри жебелер, карбокатион — ⊕ белгиси менен.
Колдонулган темалар: Негизги түшүнүктөр, Көмүрсутектер, Көмүрсутектердин кычкылтектүү туундулары, Циклдик көмүрсутектер, Көмүрсутектердин азоттуу туундулары, Көмүрсутектердин галоген туундулары
Кененирээк
Сол жакта реакцияларды түрү боюнча иргеп ал (орун алмашуу, кошуп алуу, бөлүнүп чыгуу, этерификация, гидролиз, кычкылдануу, полимерлешүү, изомерлешүү, азот кармаган бирикмелер) жана керектүүсүн танда. Ортодо механизм кадр-кадр менен жүрөт: баштапкы зат жана реагент → байланыштын үзүлүшү, жаңы байланыштын пайда болушу, аралык карбокатион же енол → продукт. ◀ ▶ баскычтары менен колго барактап же ▶▶ баскычы менен автоматтык түрдө көр (ар 0.9 с сайын). Марковников эрежеси боюнча реакцияларда «суутек эң көп гидрогенделген көмүртек атомуна кошулат» деген кеңеш чыгат, ал эми экинчилик жана биринчилик карбокатиондор катар көрсөтүлөт. Оң жакта — шарттары менен толук теңдеме, кадамдын түшүндүрмөсү жана «Эмне үчүн?» эскертмеси. «Тест» режиминде — 10 суроо: продуктту алдын ала айтуу, реакциянын түрүн атоо, Марковников боюнча негизги продуктту тандоо, шарттарды аныктоо.

Кислоталардын жана негиздердин эритмелери
Күчтүү жана алсыз кислоталарды жана негиздерди бөлүкчөлөр жана pH боюнча салыштыр.
Кененирээк
Күчтүү жана алсыз кислоталар эмнеси менен айырмаланат? Муну приборлордун жардамы менен билип ал! Индикатор кагазын же pH-метрди эритмеге салып, pH маанисин өлчө же электроддор менен электр өткөрүмдүүлүгүн текшер. Андан кийин эритменин түрү жана күчү pH маанисине кандай таасир этерин байка. Алсыз кислотанын эритмесинин pH мааниси күчтүү кислотанын эритмесиникиндей болушу мүмкүнбү?

Атомдордун өз ара аракеттенүүсү
Эки атом кантип тартылып, түртүлөрүн күч жана энергия аркылуу көрсөт.
Колдонулган темалар: Молекулалар аралык күчтөр
Кененирээк
Эки атом жакындашканда эмне болот? Алыстан атомдор алсыз тартылат, ал эми өтө жакындашканда катуу түртүлөт. Атомдордун жубун (неон, аргон, кычкылтек) танда, алардын ортосундагы аралыкты өзгөртүп, потенциалдык энергиянын ийри сызыгы (σ жана ε) кандай өзгөрөрүн байка. Кыймылдуу атом тең салмактуулук чекитинин айланасында термелет — аларды көзгө көрүнбөгөн пружина байлап тургандай!

Коэффициенттерди коюу
Коэффициенттерди тандап, химиялык реакциянын теңдемесин теңештир.
Колдонулган темалар: Массанын сакталуу мыйзамы, Химиялык реакциялардын теңдемелери
Кененирээк
Химиялык реакцияда атомдор пайда да болбойт, жок да болбойт — алар жөн гана кайра топтошот. Ошондуктан теңдеменин эки жагында тең ар бир элементтин атомдорунун саны бирдей болушу керек. Теңдемени теңештирүү үчүн коэффициенттерди (сандарды) көбөйт жана азайт. Молекулалар, тараза же мамычалуу диаграмма боюнча текшерсең болот. Теңештиргенде 😊 пайда болот!

Статикалык электр
Шарды свитерге сүртүп, заряддап, дубалга жабыштыр.
Кененирээк
Шарды свитерге сүрткөндө эмне болот? Терс заряддар (электрондор) свитерден шарга өтүп, шар терс заряддалат. Терс заряддалган шар дубалга тартылып, ага жабышат (статикалык электр). Шарды сүйрөп, свитерге сүрт, анан дубалга жакындат. «Дубалды алып салуу» баскычын бассаң — шар оң заряддалган свитерге кайра барат. Заряддарды көрсөтүү режимин күйгүзүп, эмне болуп жатканын байка!

Концентрация
Зат жана суу кош, буулант — эритменин концентрациясын өзгөрт.
Колдонулган темалар: Эритмелердин концентрациясы
Кененирээк
Эритменин концентрациясы деген эмне? Концентрация = эриген заттын моль саны / эритменин көлөмү. Стаканга зат кошсоң — концентрация өсөт, суу кошсоң (суюлтсаң) — азаят. Сууну буулантсаң — концентрация кайра өсөт, ал эми эритмени төгүп салсаң, концентрация өзгөрбөйт. Ар түрдүү түстөгү заттарды танда, концентрация өлчөгүчтү эритмеге салып, моль/л менен өлчө. Өтө көп зат кошсоң, эритме каныккан болуп, ашыкчасы түбүнө чөгөт!

pH шкаласы
Күнүмдүк суюктуктардын pH маанисин өлчөп, аларды суу менен суюлт.
Колдонулган темалар: Негиздер, Химиялык заттарды колдонуу
Кененирээк
Кофе, сүт, газдалган суусундук, аккумулятор кислотасы — бул суюктуктар канчалык кычкыл же щелочтуу? pH шкаласы 0-14 чегинде: 7 — нейтралдуу чөйрө (суу), 7ден аз — кычкыл, көп — щелочтуу. Суюктукту танда, pH-метрди эритмеге малып, өлчө. Суу кошкондо (суюлтканда) pH 7ге (нейтралдуу чөйрөгө) кантип жакындаарын байка!

Молярдык концентрация
Эриген заттын санын (моль) жана эритменин көлөмүн өзгөртүп, концентрацияны эсепте.
Кененирээк
Молярдык концентрация (моль/л) = эриген заттын моль саны / эритменин көлөмү (литр менен). Сыдырмалар менен эриген заттын санын (моль) жана эритменин көлөмүн өзгөртүп, концентрация кантип өзгөрөрүн байка. Эриген зат канчалык көп же көлөм канчалык аз болсо, концентрация ошончолук жогору болот. Ал өтө жогорулап кетсе, эритме каныгат, ал эми ашыгы түбүнө чөгөт!

Атомду кура
Протондорду, нейтрондорду жана электрондорду кошуп, атом кура жана элементти аныкта.
Колдонулган темалар: Атом деген эмне?, Мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөр, Атомдор жана иондор, Валенттик электрондор, Атомдун түзүлүшү жана касиеттери
Кененирээк
Атом протондордон, нейтрондордон жана электрондордон турат. Протондор менен нейтрондор ядродо, электрондор — кабыкта жайгашат. Протондордун саны элементти аныктайт (1 протон = суутек, 2 = гелий...). Протондордун, нейтрондордун жана электрондордун санын өзгөртүп байка: кайсы элемент пайда болот, заряд (протондор − электрондор) жана массалык сан (протондор + нейтрондор) кандай өзгөрөт. Протондор менен электрондор бирдей болсо — атом нейтралдуу, болбосо — бул ион!

Молекула кура
Атомдорду бириктирип, H₂O, CO₂, NH₃... молекулаларын кура.
Колдонулган темалар: Структуралык формулалар, Химиялык байланыш, Азот жана анын бирикмелери, Негизги түшүнүктөр
Кененирээк
Молекулалар атомдордон турат. Суутек (H), кычкылтек (O), көмүртек (C) жана азот (N) атомдорун туура катышта бириктирип, молекулаларды кура. Мисал: суутектин 2 атому + кычкылтектин 1 атому = суу (H₂O). Керектүү атомдор биригээри менен молекула автоматтык түрдө пайда болуп, коллекцияга кошулат. Сен канча молекула кура аласың?

Изотоптор жана атомдук масса
Нейтрондорду кошуп, изотопторду түз, массалык санын жана таралышын көр.
Колдонулган темалар: Атомдун түзүлүшүнүн мүнөздөмөлөрү
Кененирээк
Бир элементтин атомдорунда нейтрондордун саны ар башка болушу мүмкүн — булар изотоптор. Изотоптордун протондорунун саны бирдей (ошондуктан бул бир эле элемент), бирок массалык саны (протондор + нейтрондор) ар башка. Элементти танда, нейтрондордун санын өзгөртүп байка: кайсы изотоп пайда болот, ал жаратылышта канчалык таралган, атомдук массасы канча. Мисал: көмүртек-12 эң көп таралган, ал эми көмүртек-14 туруксуз!

Реакция жана калдыктар
Реагенттердин санын берип, продуктуларды жана калдыктарды эсепте.
Колдонулган темалар: Химиялык реакция деген эмне?, Химиялык реакциялардын түрлөрү, Моль жана стехиометрия, Күкүрт
Кененирээк
Реакция учурунда реагенттер белгилүү катышта сарпталат. Эгер бир реагент жетишпесе (чектөөчү реагент), экинчиси ашыкча калат. Мисал: 2 тилим нан + 1 тилим сыр = 1 сэндвич. Сенде 5 тилим нан жана 3 тилим сыр болсо, канча сэндвич чыгат жана эмне калат? Реагенттердин санын өзгөртүп, продуктулар жана калдыктар кандай өзгөрөрүн байка. Чыныгы реакцияларды да сынап көр — суу жана аммиак алуу!

Бер мыйзамы
Жарык түстүү эритмеден өткөндө кандай сиңирилерин өлчө.
Кененирээк
Эритмелер эмне үчүн түстүү болот? Лазерди түстүү эритмеге багыттап, детектор менен канча жарык сиңирилип, канчасы өтөрүн өлчө. Эриген затты, концентрацияны, кюветанын калыңдыгын жана жарыктын толкун узундугун өзгөртүп, Бер мыйзамы A = ε·l·c боюнча сиңирүү кандай өзгөрөрүн байка. Эритме канчалык концентрацияланган жана катмар канчалык калың болсо, жарык ошончолук күчтүү сиңирилет.

Молекулалардын полярдуулугу
Электр терстик байланыштын полярдуулугун кантип жаратарын көрсөт.
Колдонулган темалар: Электр терстик, Көмүрсутектердин галоген туундулары
Кененирээк
Атомдор электрондорду бирдей эмес тартат. Эки атомдун электр терстигин (EN) өзгөртүп, электрондор күчтүүрөөк тарткан атомго кантип жылышарын байка — ал δ− (терс), ал эми экинчиси δ+ (оң) заряд алат. Байланыш диполунун жебеси EN айырмасын көрсөтөт: айырма аз — коваленттик байланыш, чоң — иондук. Электр талаасын күйгүз — полярдуу молекула бурулуп, талаанын бою боюнча тизилет.

Тыгыздык
Масса, көлөм жана тыгыздыктын байланышын изилде: сууда эмне калкыйт/чөгөт.
Колдонулган темалар: Тажрыйба: массаны жана көлөмдү өлчөө, Тыгыздыкты табабыз
Кененирээк
Эмне үчүн жыгач сууда калкып, темир чөгөт? Тыгыздык = масса ÷ көлөм. Материалды (жыгач, муз, айнек, темир, жез, алтын) танда, көлөмүн өзгөрт же өз брусогуңду түзүп, массасын жана көлөмүн бер. Тыгыздыгы суунун 1.0 кг/л тыгыздыгынан аз болсо, брусок калкыйт, көп болсо — чөгөт. Калкыганда сууга баткан бөлүгү тыгыздыкка жараша болот.

Диффузия
Эки газды аралаштырып, алар бир калыпта таралганга чейин байка.
Колдонулган темалар: Диффузия
Кененирээк
Жыт эмне үчүн бөлмөгө тарайт? Идиш тосмо менен эки бөлүккө бөлүнгөн: сол жагында — көк газдын бөлүкчөлөрү, оң жагында — кызыл газдыкы. Санын жана температураны берип, «Тосмону алып сал» баскычын бас. Бөлүкчөлөр тынымсыз кыймылдап, кагылышып, акырындык менен аралашат жана бүт идишке бир калыпта таралат. Температура канчалык жогору болсо, бөлүкчөлөр ошончолук тез кыймылдап, диффузия ошончолук тез жүрөт.

Кулон мыйзамы
Эки заряддын тартылуу/түртүлүү күчүн изилде.
Кененирээк
Заряддар бири-бирине кандай таасир этет? Кулон мыйзамы: F = k·q₁·q₂ / r². Эки зарядды сызык боюнча сүйрөп, аралыкты өзгөрт жана алардын чоңдугун жана белгисин (+/−) бер. Аттас заряддар түртүлөт, ар аттуу заряддар тартылат. Заряддар канчалык чоң жана аралык канчалык аз болсо, күч ошончолук кескин өсөт.

Ядро кура
Протондорду жана нейтрондорду кошуп, ядро түзүп, анын туруктуулугун изилде.
Кененирээк
Атомдун ядросу эмнеден турат? Протондорду жана нейтрондорду кошуп жана алып салып, ядро кура. Протондордун саны кайсы элемент экенин аныктайт, ал эми протондор+нейтрондор массалык санды берет. Нуклиддер диаграммасында ядро туруктуу экени (кочкул көк) же радиоактивдүү ажырашы (β⁻, β⁺, бөлүп чыгаруу) көрүнөт. Нейтрондор өтө көп же өтө аз болсо, ядро туруксуз болуп калат.

Молекулалар жана жарык
Жарык молекулага түшкөндө эмне болорун байка.
Колдонулган темалар: Абанын булганышы
Кененирээк
Жарык молекулалар менен кандай аракеттенишет? Жарык булагын (микротолкундар, инфракызыл нурлануу, көрүнүүчү жарык, ультрафиолет) танда жана фотондорду молекулага багытта. Ылайыктуу энергиядагы фотонду молекула сиңирип, ага жооп кайтарат: суу айланат, көмүр кычкыл газы термелет, азот(IV) оксиди жаркырайт, ал эми озон ультрафиолеттин таасиринен ажырайт. Кээ бир молекулалар, мисалы N₂, O₂, жарыкты өзү аркылуу өткөрөт.

Резерфорд чачыроосу
Ядрону альфа-бөлүкчөлөр менен аткылап, четтөөсү боюнча атомдун түзүлүшүн ач.
Кененирээк
Резерфорд атомдун ядросун кантип ачкан? Оң заряддалган альфа-бөлүкчөлөрдү жука алтын фольгага багытта. Көпчүлүгү түз өтүп кетет, бирок кээ бирлери ядронун жанынан учуп өткөндө кулондук түртүлүүдөн улам кескин четтейт, ал эми түз эле ядрого учкандары артка секирет. Ядронун протондорунун санын же энергияны өзгөртүп, четтөө кандай өзгөрөрүн байка — бул тажрыйба атомдун массасы кичинекей ядрого топтолгонун далилдеген.

Молекулалардын формасы
Байланыштар жана бөлүнбөгөн жуптар боюнча молекуланын 3 өлчөмдүү формасын алдын ала айт.
Колдонулган темалар: Льюистин формулалары, Циклдик көмүрсутектер
Кененирээк
Эмне үчүн молекула белгилүү бир формага ээ? Борбордук атомго байланыштарды (жөнөкөй, кош, үч эселүү) жана бөлүнбөгөн электрон жуптарын кош. Электрон жуптары бири-биринен түртүлүп, мүмкүн болушунча алыс жайгашат (VSEPR теориясы). Домендердин санына жараша сызыктуу, жалпак үч бурчтуу, тетраэдрдик, бурчтуу, пирамида сымал жана башка формалар пайда болот. Бөлүнбөгөн жуп кошсоң, форма өзгөрүп, байланыштардын ортосундагы бурч кичирейет.

Заттын агрегаттык абалдары
Ысыт жана муздат: катуу, суюк жана газ абалдарын байка.
Колдонулган темалар: Заттын агрегаттык абалдары, Агрегаттык абалдын өзгөрүшү
Кененирээк
Эмне үчүн муз эрийт, ал эми суу бууланат? Затты (неон, аргон, кычкылтек, суу) танда да, температураны жылыткыч/муздаткыч менен өзгөрт. Суукта бөлүкчөлөр торчо түзүп, дээрлик кыймылдабайт (катуу зат), жылуу болгондо ажырашып, агат (суюктук), жогорку температурада эркин учат (газ). Температураны жана фазаны термометрден көзөмөлдө.

Газдардын касиеттери
Басым бөлүкчөлөрдүн санына, жылуулукка жана көлөмгө кандай көз каранды экенин изилде.
Колдонулган темалар: Газдын басымы, Газдардын касиеттери
Кененирээк
Газдын басымы эмнеге көз каранды? Насос менен бөлүкчөлөрдү кош, ысыткыч/муздаткыч менен температураны өзгөрт, поршенди жылдырып, көлөмдү кичирейт. Бөлүкчөлөр идиштин дубалдарына серпилгичтүү урунуп, басым түзөт. Бөлүкчөлөр канчалык көп, температура жогору же көлөм аз болсо, басым ошончолук жогору болот (PV = NkT). Басымды манометр, ал эми температураны термометр боюнча байкап тур.

Газ мыйзамдары
Бир чоңдукту туруктуу кармап, газ мыйзамдарын байка.
Колдонулган темалар: Сууну жана газдарды аныктоо тажрыйбалары
Кененирээк
Газдын басымы, көлөмү жана температурасы кандай байланышкан? Насос менен оор (көк) жана жеңил (кызыл) бөлүкчөлөрдү кош. «Туруктуу T» тандасаң — көлөм азайганда басым өсөт (Бойль — Мариотт мыйзамы P·V=const). «Туруктуу V» тандасаң — ысытканда басым өсөт (Шарль мыйзамы P/T=const). Мини-графиктеги көз карандылык ийри сызыгын байкап тур.

Молекулалардын формасы: башталгыч
Байланыштарды жана бөлүнбөгөн жуптарды кошуп, молекуланын негизги формасын алдын ала айт.
Кененирээк
Эмне үчүн молекула белгилүү бир формага ээ? Борбордук атомго жөнөкөй байланыштарды жана бөлүнбөгөн электрон жуптарын кош. Электрондук домендер түртүлүп, мүмкүн болушунча алыс жайгашат (VSEPR теориясы): 2 домен сызыктуу, 3 — жалпак үч бурчтуу, 4 — тетраэдрдик форманы берет. Бөлүнбөгөн жуп кошсоң, форма өзгөрөт (суу — бурчтуу, аммиак — пирамида сымал), ал эми байланыштардын ортосундагы бурч кичирейет. CO₂, BF₃, H₂O, NH₃, CH₄ мисалдарында сынап көр.

pH шкаласы: башталгыч
Күнүмдүк суюктуктарды тандап, pH маанисин жана кислота/негиз катышын көр.
Кененирээк
Кофе, сүт, лимон, самын — алар канчалык кычкыл же щелочтуу? Суюктукту танда — pH-метр 0–14 аралыгындагы маанини көрсөтөт: 7 — нейтралдуу чөйрө, аз — кычкыл (кызыл), көп — щелочтуу (кызгылт). H₃O⁺ (кислота) жана OH⁻ (негиз) иондорунун катышын мамычалар менен көрсөт. Кычкыл суюктукта H₃O⁺ басымдуулук кылат, ал эми щелочтуу суюктукта OH⁻ көбүрөөк.

Агрегаттык абалдар — кеңири
Затты ысыт жана муздат: абалдын өзгөрүшүн жана анын фазалык диаграммадагы ордун көр.
Кененирээк
Эмне үчүн зат катуу, суюк жана газ абалдарына өтөт? Неонду, аргонду, кычкылтекти же сууну танда да, температураны жылыткыч/муздаткыч менен өзгөрт. Суукта бөлүкчөлөр торчо түзүп, дээрлик кыймылдабайт (катуу зат), жылуу болгондо ажырашып, агат (суюктук), жогорку температурада эркин учат (газ). Температурага жана басымга жараша заттын фазалык диаграммада кайда турганын чекит боюнча көр — негизги версиядагыдан кененирээк!
💫Электрондук конфигурация
Элементти тандап, электрондор орбиталдарды кантип толтурарын көр.
Колдонулган темалар: Атомдун түзүлүшү жана касиеттери
Кененирээк
Z=1..20 болгон элементти танда — энергетикалык диаграммада электрондор эң аз энергия принциби боюнча — энергиясы эң төмөн орбиталдан баштап — орбиталдарды кантип толтурары, ал эми Хунд эрежеси боюнча энергиясы бирдей орбиталдарды адегенде бирден ээлеши көрсөтүлөт. Жанында электрондук конфигурациянын толук (1s²2s²…) жана кыскача ([Ne]3s¹) жазылышы пайда болот.
🧭Мезгилдер жана топтор
Акысыз
Мезгилдер жана топтор атомдун түзүлүшү менен кандай байланышканын бил.
Колдонулган темалар: Мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөр
Кененирээк
Мезгилдик системанын алгачкы 20 элементинин каалаганынын уячасын бас — Бор боюнча атомдун модели пайда болот. Оңго жана ылдый жылып, салыштыр жана ынан: мезгил = кабыктардын саны, топ = сырткы (валенттик) кабыктагы электрондордун саны.
🌡️Мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөр
Радиусту, иондошуу энергиясын, электр терстикти жана металлдык касиеттерди түс боюнча изилде.
Колдонулган темалар: Мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөр
Кененирээк
Алгачкы 20 элементтин атомдук радиусу, иондошуу энергиясы, электр терстиги жана металлдык касиеттери түстүү картада (heatmap) көрсөтүлгөн. Касиетти танда да, элементтерди басып, маанилерди салыштыр — мезгил жана топ боюнча өзгөрүү мыйзам ченемдүүлүктөрү дароо көрүнөт.
Катион менен анионду тандап, «кайчылаш» эрежеси боюнча бирикменин формуласын түз.
Колдонулган темалар: Оксиддер, Негиздер, Кислоталар, Туздар
Кененирээк
Катионду (оң ион) жана анионду (терс ион) танда — индекстер «кайчылаш» эрежеси боюнча эсептелип, бирикменин формуласы түзүлөт: Al³⁺ + O²⁻ → Al₂O₃. Жанында бирикменин аталышы, классы (оксид, негиз, кислота, туз) жана заряддардын балансы көрүнөт — бул жерден формула түзүүнү толук өздөштүр!

Реакциялар лабораториясы
60 затты жуп-жубу менен аралаштырып, түстү, газды, чөкмөнү, жылуулукту жана жарыкты байка.
Колдонулган темалар: Химиялык реакция деген эмне?, Химиялык реакциялардын сөздүк теңдемелери, Химиялык реакциялардын түрлөрү, Массанын сакталуу мыйзамы, Химиялык реакциялардын теңдемелери
Кененирээк
Металлдар, металл эместер, кислоталар, негиздер, оксиддер, туздар — 60 заттын каалаганын каалагандай аралаштыр. Реакция жүрсө, колбада түстүн өзгөргөнү, көбүкчөлөрдүн бөлүнгөнү, чөкмө түшкөнү, жылуулук бөлүнгөнү же сиңирилгени көрүнөт. Эң негизгиси — ар бир реакция дароо үч түрдө жазылат: сөз менен жазылган теңдеме, химиялык формулалар жана коэффициенттери бар реакциянын теңдемеси. «Ысытуу 🔥» баскычы менен бир заттын ажыроо реакциясын да көрө аласың.

Виртуалдык лаборатория
Стаканга реактивдерди кош, температураны өзгөртүп, эригичтикти жана реакцияларды байка.
Колдонулган темалар: Химиялык тажрыйбалар үчүн жабдуулар
Кененирээк
Чыныгы лабораториялык стол: стаканга суу, кислоталарды, негиздерди, туздарды, металлдарды, индикаторлорду кошуп, эмне болорун көр. Таблица ар бир заттын моль санын, эригичтигин (г/л) жана канча пайызы эригенин дароо көрсөтөт. Температура жогорулаганда эригичтик өзгөрөт. Ар бир реакция сөз менен жазылган теңдеме жана коэффициенттери бар теңдеме түрүндө жазылат. «Горелка» режиминде затты саат айнегине коюп, жалынга ысытып, ажыроо реакциясын көр.
Тааныш заттарды чоңойтуп, алардын баары майда бөлүкчөлөрдөн турарына ынан.
Колдонулган темалар: Зат деген эмне?
🧊Заттын абалдары — бөлүкчөлөр
Катуу, суюк жана газ абалында бөлүкчөлөр кантип жайгашып, кыймылдаарын көр.
Колдонулган темалар: Заттын агрегаттык абалдары
🌡️Агрегаттык абалдын өзгөрүшү
Температураны өзгөрт: муз → суу → буу. 0°C да — эрүү, 100°C да — кайноо.
Колдонулган темалар: Агрегаттык абалдын өзгөрүшү, Заттын тазалыгын баалоо ыкмалары
💧Диффузия — тамчы жайылат
Боёктун тамчысы сууда өзүнөн-өзү таралып, бүт көлөмдү толтурарын байка.
Колдонулган темалар: Диффузия
Сыя муздак жана ысык сууда кандай ылдамдыкта таралаарын салыштыр.
Колдонулган темалар: Диффузиянын ылдамдыгы, Химиялык реакциянын ылдамдыгы
Көлөм кичирейгенде бөлүкчөлөр дубалга көбүрөөк урунат — басым өсөт.
Колдонулган темалар: Газдын басымы
🧪Газдарды чогултуу ыкмалары
Газдын тыгыздыгына жана эригичтигине карап, аны чогултуунун туура ыкмасын танда.
Колдонулган темалар: Газдарды чогултуу жана тазалоо ыкмалары
Эки затты аралаштырып, кайра бөл — жаңы зат пайда болбогонун көрөсүң.
Колдонулган темалар: Аралашмалар

Таза зат жана аралашма
Таза затта бөлүкчөлөр бир түрдүү, аралашмада — бир нече түрдүү.
Колдонулган темалар: Таза заттар
Аралашманы үч ыкма менен кантип бөлүүнү көр: чыпкалоо, буулантуу жана дистилляция.
Колдонулган темалар: Химиялык тажрыйбалар үчүн жабдуулар, Заттарды бөлүп алуу ыкмалары, Туздарды алуу жана тазалоо
🔄Физикалык жана химиялык кубулуштар
Физикалык өзгөрүүлөрдө зат мурдагыдай калат, химиялык өзгөрүүлөрдө ЖАҢЫ зат пайда болот.
Колдонулган темалар: Физикалык жана химиялык кубулуштар
🔬Материалдардын касиеттерин изилдейбиз
Материалды тандап, анын катуулугун, өткөргүчтүгүн, ийилчээктигин жана магниттик касиеттерин өлчө.
Колдонулган темалар: Химиялык лабораториядагы коопсуздук техникасынын эрежелери, Материалдардын касиеттери
💡Металлдар жана металл эместер
Материалдарды электр чынжырына туташтырып, кайсынысы ток өткөрөрүн текшер.
Колдонулган темалар: Металлдык жана металл эмес касиеттүү материалдар
Ар бир элемент бир гана түрдөгү атомдордон турарына ынан.
Колдонулган темалар: Химиялык элемент, Мезгилдик мыйзам ченемдүүлүктөр
🕰️Атом моделдеринин тарыхы
Дальтон → Томсон → Резерфорд → Бор: атомдун модели кантип өзгөргөн?
Колдонулган темалар: Элементтердин ачылыш тарыхы, Мезгилдик системанын ачылыш тарыхы, Окумуштуулар ачылыштарды кантип жасашат?
🧴Кислоталык жана негиздик касиеттер
Тааныш заттарды pH шкаласына жайгаштырып, кислоталарды негиздерден айырма.
Колдонулган темалар: Кислоталык жана негиздик касиеттер, Оксиддер, Кислоталар
Эритмелерде лакмус, универсалдуу индикатор жана фенолфталеин кандай түс берерин көр.
Колдонулган темалар: Химиялык заттарды белгилөө, Индикаторлор, Иондорду жана газдарды аныктоо
Кислотага щелочту аз-аздан кош: pH 7ге жылат, туз жана суу пайда болот.
Колдонулган темалар: Нейтралдашуу, Туздар, Карбонаттар
20 бирикменин бирин тандап, металл электрондорун берип, ионго айланарын көр.
Колдонулган темалар: Иондук байланыш
🔩Металлдын электрон деңизи
Оң иондордун арасында эркин электрондор кыймылдап, ток өткөрөт.
Колдонулган темалар: Металлдык байланыш, Металлдар жана куймалар
Молекулалык, атомдук, иондук жана металлдык — торчонун төрт түрү 11 мисалда.
Колдонулган темалар: Кристаллдык торчолордун түзүлүшү
Атомдорду сүйрөп, жакындат жана коваленттик, иондук, металлдык байланышты өзүң түз.
Колдонулган темалар: Коваленттик байланыш, Иондук байланыш, Металлдык байланыш
Электрондор металл менен металл эместин ортосунда өтүп, кычкылдануу даражалары өзгөрөт.
Колдонулган темалар: Кычкылдануу даражасы, Кычкылдануу-калыбына келүү реакциялары
🧬Молекулалардын моделдери
20 бирикмени шар-таякча жана масштабдык моделдерде карап чык.
Колдонулган темалар: Молекулалардын моделдери
Жандуу моделде энергия бир формадан экинчисине кантип айланарын көр.
Колдонулган темалар: Химиялык энергия, Химиялык реакциянын жылуулук эффекти, Химиялык энергия
Температураны жана концентрацияны жогорулат: кагылышуу көп — реакция тез.
Колдонулган темалар: Химиялык реакциянын ылдамдыгы, Химиялык кинетика
⇌Химиялык тең салмактуулук
A ⇌ B реакциясы бир эле учурда эки тарапка жүрөт — динамикалык тең салмактуулук кантип орноорун көр.
Колдонулган темалар: Химиялык тең салмактуулук
Цинк электрондорун жоготуп, алар жезге агып, лампочканы күйгүзөрүн байка.
Колдонулган темалар: Электрохимия
Көмүртек атомдорунун санын өзгөрт — чынжыр узарат: метан, этан, пропан.
Колдонулган темалар: Көмүрсутектер
−OH, −COOH, −NH₂, −Cl топторун кошуп, кайсы класс пайда болорун көр.
Колдонулган темалар: Көмүрсутектердин кычкылтектүү туундулары, Көмүрсутектердин азоттуу туундулары
✴️Льюистин чекиттүү формулалары
Атомдун валенттик электрондорун чекит менен белгилеп, Льюис формуласын түз.
Колдонулган темалар: Льюистин формулалары
⚖️Машыктыргыч: коэффициенттерди коюу
40 реакциянын бирин тандап, коэффициенттерди коюп, аны өзүң теңештир.
Колдонулган темалар: Химиялык реакциялардын теңдемелери
Кененирээк
Беш түрдөгү реакциядан — кошулуу, күйүү, орун алмашуу, алмашуу, ажыроо — бирин тандап, коэффициенттерди +/− баскычтары менен тап. Таблица ар бир элементтин атомдорунун санын сол жана оң тарапта көрсөтөт, алар барабар болгондо жашыл болот. Такалып калсаң, «Жооп» баскычы туура коэффициенттерди көрсөтөт.
🪜Орун алмашуу реакцияларынын лабораториясы
Активдүүлүк катарын карап, металлдар жана галогендер менен орун алмашуу реакцияларын жүргүз.
Колдонулган темалар: Химиялык реакциялардын түрлөрү
Кененирээк
Металлдардын активдүүлүк катары (K…Au, H₂ чеги менен) жана галогендердин катары (F₂ > Cl₂ > Br₂ > I₂) экранда дайыма көрүнүп турат. Элементти тандап, аны кислотага, сууга же туздун эритмесине сал — реакция жүрөбү, эмне үчүн жана коэффициенттери бар теңдемесин дароо көрөсүң.
🎯Кычкылдануу даражасын тап
20 бирикмеде көрсөтүлгөн элементтин кычкылдануу даражасын өзүң эсепте.
Колдонулган темалар: Кычкылдануу-калыбына келүү реакциялары
Кененирээк
3–4 элементтен турган 20 бирикменин бирин, мисалы, H₂SO₄, KMnO₄, K₂Cr₂O₇ тандап, белгилүү кычкылдануу даражаларын (H +1, O −2 …) колдонуп, көрсөтүлгөн элементтин кычкылдануу даражасын +/− баскычтары менен тап. Жообуң туура болсо, толук чыгарылышы чыгат.
20 кычкылдануу-калыбына келүү реакциясын электрондордун саны боюнча теңештир.
Колдонулган темалар: Кычкылдануу-калыбына келүү реакциялары
Кененирээк
3 деңгээлдеги 20 кычкылдануу-калыбына келүү реакциясы: жеңил, орто, жогорку. Ар бир реакция үчүн кычкылданган жана калыбына келген элементтер, өткөн электрондордун саны жана реакциянын түрү (молекулалар аралык, молекула ичиндеги, өз алдынча кычкылдануу-калыбына келүү) көрүнөт, ал эми теңештирүүгө атомдордун саны көрсөтүлгөн таблица жардам берет.
Суудан таштандыны алып, түрлөрү боюнча ылгап, суу кантип тазаланарын байка.
Колдонулган темалар: Суунун булганышы
Кененирээк
Көлдө 12 түрдүү таштанды калкып жүрөт. Аны контейнерлерге туура ылга: пластик, айнек, металл, органика — булгануу деңгээли төмөндөп, суу акырындап тунук болот, балыктар жана башка жаныбарлар кайтып келет.
🌧️Кислоталуу жамгырлардын айланышы
Булгоочуларды алып сал жана жаратылыштагы айланышта кислоталуу жамгырлар кантип тазаланарын көр.
Колдонулган темалар: Топурактын булганышы
Кененирээк
Айланыш көрсөтүлгөн: заводдун түтүнү — SO₂ жана NO₂ газдары — булуттарга барып, кислоталуу жамгыр болуп жаайт. Булактарды бирден алып сал: жамгырдын pH мааниси таза жамгырдагыдай 3.5тен 5.6га чейин көтөрүлөт, ал эми куурап калган өсүмдүктөр кайра гүлдөйт.
🏙️Абанын булганышынын айланышы
Булгануу булактарын пайдалуу чечимдер менен алмаштырып, шаардын абасын тазала.
Колдонулган темалар: Абанын булганышы
Кененирээк
Иштетилбеген көмүр, эски автобустар жана чыпкасыз мордор сыяктуу булактарды алып сал да, алардын ордуна жакшыртылган отун, электр транспорту жана чыпкаларды кой. AQI 300дөн 50гө чейин төмөндөп, түтүндүү асман ачылат.
🌳Жаратылышты калыбына келтирели
Булгоочуларды алып сал, пайдалуу курулмаларды кой жана экосистеманы калыбына келтир.
Колдонулган темалар: Айлана-чөйрөнүн булганышы
Кененирээк
Тоолордун, дарыянын жана токойдун арасында булгоочулар бар: агынды суулар, таштанды үймөктөрү, түтүн чыгарган мордор. Аларды алып сал, тазалоочу курулмаларды жана ылгоо контейнерлерин кой, дарак отургуз — дарыя тунук болуп, жаныбарлар кайтып келет.

Титрлөө лабораториясы
Бюреткадан затты тамчылатып кош жана моль санын, эришин реалдуу убакытта байка.
Колдонулган темалар: Эритмелердин концентрациясы
Кененирээк
Бюреткадагы кранды буруп, стаканга тамчылатып же агызып куй. Заттарды категориялар боюнча танда: суу, кислоталар, негиздер, туздар, индикаторлор, органика — жана курам таблицасынан моль санын жана эрүү пайызын көр. Ысытканда эригичтик өзгөрөт, ал эми 100°C-тан жогору кайноо башталат. Реакциялар өтмөгү стакандагы реакцияларды коэффициенттери бар теңдемелер менен көрсөтөт.

Тажрыйба: жалындын боёлушу
Акысыз
Металлдардын туздары жалынды кандай түскө боёрун көрүп, иондорду таанууну үйрөн.
Колдонулган темалар: Иондорду жана газдарды аныктоо
Кененирээк
Металл пластинкага этанол тамызып, күйгүз — көгүлтүр жалын пайда болот. Металлдын тузун кошсоң, жалын ошол иондун түсүнө боёлот: калий — фиолет, натрий — сары, жез — жашыл-көгүлтүр, кальций — кызгылт сары. Тест режиминде жашыруун туздун ионун жалындын түсү боюнча тап — бул аналитикалык химиянын чыныгы ыкмасы.

Чөктүрүү лабораториясы
Стаканда эки эритмени аралаштырып, чөкмө ал, аны воронка жана чыпкалоочу кагаз аркылуу чыпкала, кургатып, таза эрибеген туз ал.
Колдонулган темалар: Иондорду жана газдарды аныктоо
Кененирээк
8 катиондун (Ag⁺, Pb²⁺, Ba²⁺, Ca²⁺, Cu²⁺, Fe²⁺, Fe³⁺, Na⁺) жана 7 аниондун (Cl⁻, I⁻, SO₄²⁻, CO₃²⁻, OH⁻, S²⁻, NO₃⁻) эритмелерин жуп-жубу менен аралаштырып, эригичтик эрежелери боюнча чөкмө пайда болоорун дароо көр. Чөкмө түшсө, эритме бүдөмүктөнүп, түбүнө түстүү үймөк чөгөт, толук жана кыскартылган иондук теңдемелер жазылат. Андан кийин «Чыпкалоо» баскычы менен, 1.3.3-сүрөттөгүдөй, чөкмөнү кагазда калтырып, фильтратты ылдый агызып, «Кургатуу» баскычы менен таза туз ал — 26 чөкмөнүн канчасын таба аласың?

Тазалык ийри сызыгы
Затты тандап, ысыт: көз алдыңда «температура–убакыт» ийри сызыгы түзүлүп, таза зат так бир температурада, ал эми аралашма — акырындап, кенен аралыкта эрий турганы көрүнөт.
Колдонулган темалар: Заттын тазалыгын баалоо ыкмалары
Кененирээк
8 заттын бирин танда (таза суу, нафталин, стеарин кислотасы, таза жез — туздуу суу, топурак аралаш муз, шам, коло куймасы) жана «Ысытуу» баскычын бас: убакыт жүрүп, «температура–убакыт» ийри сызыгы ~4 с ичинде солдон оңго чыныгыдай тартылат. Таза зат эрүү температурасына жеткенде ийри сызык ГОРИЗОНТАЛДУУ болот — бардык жылуулук кристаллдык түзүлүштү бузууга кетет; аралашмада горизонталдуу бөлүк жок, жалаң ЭҢКЕЙИШ бөлүк бар — бул ачык белгилер, пунктир жана түшүндүрмөлөр менен көрсөтүлгөн. «Салыштыруу» баскычы айырманы дароо көрүү үчүн эки затты бир окто тартат (мисалы, таза жана туздуу суу, таза жез жана коло).

Хроматография лабораториясы
10 затты кагаз хроматография ыкмасы менен бөл, тактардын саны боюнча таза затпы же аралашмабы аныкта жана Rf өлчөөнү үйрөн.
Колдонулган темалар: Заттын тазалыгын баалоо ыкмалары
Кененирээк
Сол жактагы тизмеден затты тандап, карандаш менен тартылган старт сызыгына так кой да, кагазды айнек идиштеги эриткичке түшүр. Эриткич кагаз боюнча көтөрүлүп, бир эле болуп көрүнгөн так бөлүнүп, өйдө жылат; эриткичтин фронту токтогондо, ар бир тактын Rf мааниси (тактын жолу a ÷ эриткичтин жолу b) жебелер жана пунктир менен белгиленет. Бир так — ТАЗА, эки же андан көп — АРАЛАШМА; бардык 10 затты сына (4 таза, 6 аралашма), ошондо жалпы жыйынтык чыгат.

Өнөр жай процесстери
8 өндүрүштү схемаларда стадиялар боюнча карап чык: күкүрт кислотасы, аммиак, азот кислотасы, акиташ, цемент, болот, цинк жана күкүрт. Температураны, басымды, катализаторду жөндөп, продуктунун чыгышын байка.
Колдонулган темалар: Металлдар жана куймалар, Карбонаттар, Күкүрт, Азот жана анын бирикмелери
Кененирээк
Сол жактан өндүрүштү танда да, стадияларды ◀ ▶ баскычтары менен барактап чык — күйгүзүү меши, конвертер, сиңирүүчү мунара, домна меши, флотациялык ванна, Фраш скважинасы жана башка аппараттар түтүктөрү, агымдары, жалыны жана термометрлери бар анимацияланган схемаларда көрсөтүлгөн. Оң жакта теңдеменин үстүндө стадиянын шарттары (температура, басым, катализатор) ири жазылган, ал эми түшүндүрмө окуу китебинин тилинде берилген. «Жөндө» режиминде контакттык ыкма жана Габер процесси үчүн температураны, басымды жана катализаторду өзгөрт — продуктунун чыгышы жана реакциянын ылдамдыгы дароо өзгөрүп, оптималдуу өнөр жай шарттары менен салыштырылат. «Тест» режиминде — 6 суроо: стадияларды ирети менен жайгаштыруу, шарттарды тандоо, реакцияны таануу.

Органикалык номенклатура лабораториясы
Органикалык бирикмелердин түзүлүшүн, ИЮПАК аталыштарын, изомерлерди жана кайноо температураларын үйрөн, молекулаларды өзүң кураштырып, аларга ат кой.
Колдонулган темалар: Негизги түшүнүктөр, Көмүрсутектер, Көмүрсутектердин кычкылтектүү туундулары, Циклдик көмүрсутектер, Көмүрсутектердин азоттуу туундулары, Көмүрсутектердин галоген туундулары
Кененирээк
Каталогдогу 140 органикалык бирикмени үч түрдө (толук, кыскартылган, скелеттик формула) карап чык — ИЮПАК аталышы, жалпы формуласы, касиеттери, гомологдук катардын кайноо температураларынын диаграммасы жана изомерлери менен. «Кураштыр» режиминде чынжырды, эселүү байланыштарды, функционалдык топторду жана орун басарларды танда, молекуланы кураштыр — анын аталышын ал. «Тест» режиминде — 10 суроодон турган топтом.